Алматы — Қазақстанның қаржы орталығы және Орталық Азиядағы ең сейсмикалық қауіпті қалалардың бірі. 1887 және 1911 жылдары күшті жер сілкіністері қала құрылысының едәуір бөлігін қиратты. Мұнда сезілетін дүмпулер тұрақты тіркеледі: 2024 жылғы қаңтарда қаладағы қарқындылық шамамен 5 баллға жетті, тұрғындар түнде үйлерінен шықты.
Банктер мен финтех-компаниялар үшін бұл — бизнес үздіксіздігі мен деректерді географиялық резервтеу мәселесі. Негізгі және резервтік IT-инфрақұрылым бір қалада тұрса, апаттық қалпына келтіру жоспары сервердің істен шығуынан қорғайды, бірақ бүкіл өңірді қамтитын оқиғадан қорғамайды.
Төменде табиғи немесе техногендік апат дата-орталықтардың (ЦОД) жұмысын тоқтатқан төрт жағдай және олардан Қазақстандағы Disaster Recovery (DR) үшін шығатын қорытындылар берілген.
1-кейс. Пангё, 2022: бір алаң — қалпына келтіруге бес тәулік
2022 жылғы 15 қазанда Пангёдегі (Оңтүстік Корея) SK C&C дата-орталығында үздіксіз қоректендіру жүйесінің аккумуляторлық бөлімінде өрт шықты. Алаңда елдің ең ірі IT-экожүйесі Kakao-ның шамамен 32 000 сервері жұмыс істеді.
KakaoTalk мессенджері, Kakao Pay төлем сервисі және KakaoBank мобильді банкі тоқтады. Қаржы сервистері шамамен 10 сағат қолжетімсіз болды, бүкіл экожүйені толық қалпына келтіру 127 сағатқа созылды. Қаржы нарығының реттеушісі KakaoBank, Kakao Pay және Kakaopay Securities алғашқы сағаттарда қалай әрекет еткенін тексере бастады. Kakao-ның тең төрағасы отставкаға кетті.
2022 жылғы желтоқсанда Корея парламенті ірі цифрлық сервистер операторларын деректерді резервтеу жүйесі мен апат кезіндегі іс-қимыл жоспарын ұстауға міндеттеді.
Қорытынды. Бір алаңның ішіндегі резервтеу алаңды түгел істен шығаратын оқиғадан қорғамайды. Нақты жүктемемен тексерілмеген қалпына келтіру жоспары апат сәтінде іске қосылмайды.
2-кейс. Нью-Йорк, 2012: резервтік қорек сол тәуекел аймағында
2012 жылғы 29–30 қазанда «Сэнди» дауылы Төменгі Манхэттенде су деңгейін 4 метрден астам көтерді. Бірнеше ірі дата-орталықтың жертөлелері, оның ішінде 75 Broad Street пен 33 Whitehall Street, су астында қалды.
Алаңдардағы генераторлар жұмыс істеді, бірақ дизель отынын беретін сорғылар су басқан жертөлелерде тұрды. Операторлардың бір бөлігі жабдықты тоқтатты. Gawker мен BuzzFeed-ті қоса алғанда, ірі медиа байланыссыз қалды. Бір алаңда клиенттер мен қызметкерлер бірнеше тәулік бойы отынды генераторларға баспалдақпен қолмен тасыды.
Қорытынды. Алаңның резервтік жүйелері оның табиғи тәуекелдерін бөліседі. Өңірлік оқиғадан тек басқа өңірдегі резервтік алаң қорғайды.
3-кейс. Түркия, 2023: байланыссыз бүтін дата-орталықтың пайдасы жоқ
2023 жылғы 6 ақпандағы жер сілкіністерінен кейін Қахраманмараш провинциясында интернет-трафик 94%-ға, Ғазиантепте 57%-ға төмендеді. Байланыс операторлары мобильді базалық станциялар, генераторлар және спутниктік арналар орналастырды.
Қорытынды. Апат тек ғимаратқа ғана емес, оның айналасындағы энергия желілері мен магистральдық арналарға да соққы береді. Апат аймағында аман қалған алаңның өзі қолжетімсіз болып шығуы мүмкін. DR үшін тәуекел бірлігі — ғимарат емес, өңір.
4-кейс. Алматы: жоққа шығаруға болмайтын тәуекел
ҚР Төтенше жағдайлар министрлігінің Сейсмологиялық байқаулар мен зерттеулер ұлттық ғылыми орталығының деректері бойынша, Алматы аймағында магнитудасы 8-ден жоғары жер сілкіністері болуы мүмкін, ал мұндай оқиғаның нақты күні мен күшін болжау мүмкін емес. Қазақстан аумағының шамамен үштен бірі сейсмикалық қауіпті аудандарға жатады.
1976–2026 жылдардағы USGS жер сілкіністері каталогы бұл тәуекелдің қайда шоғырланғанын көрсетеді: күшті жер сілкіністерінің (магнитудасы 5,5 және одан жоғары) эпицентрлері елдің оңтүстігі мен шығысында, Тянь-Шань, Жоңғар Алатауы және Алтай аймағында топтасады. Астанадан 450 км радиуста 50 жыл ішінде магнитудасы 5 және одан жоғары бірде-бір жер сілкінісі тіркелмеген; магнитудасы 5,5 және одан жоғары ең жақын эпицентр 793 км жерде.
USGS каталогы, 1976–2026: магнитудасы 5,5 және одан жоғары эпицентрлер. Астанадан 450 км радиуста 50 жыл ішінде магнитудасы 5 және одан жоғары жер сілкінісі тіркелмеген.
Бұл жағдайларды не біріктіреді
Бір алаң — бір істен шығу нүктесі. Ғимарат ішіндегі серверлерді, қоректі және салқындатуды резервтеу ғимараттың өзі қолжетімсіз болса, құтқармайды.
Сол тәуекел аймағындағы резерв негізгі алаңның тағдырын бөліседі. Су тасқыны, жер сілкінісі немесе энергия жүйесіндегі апат екі алаңды бір мезгілде істен шығарады.
Тексерілмеген жоспар жұмыс істемейді. Резервтік алаңға көшуді құжатта сақтамай, жүктеме астында тұрақты пысықтап отыру керек.
Қазақстанда реттеуші не талап етеді
Банктердің ақпараттық қауіпсіздігіне қойылатын талаптар (ҚР Ұлттық Банкі Басқармасының 2018 жылғы 27 наурыздағы № 48 қаулысы) банктерді ақпараттық жүйелердің жұмысқа жарамды көшірмесін қалпына келтіруге жеткілікті деректерді резервтік сақтауды қамтамасыз етуге міндеттейді. Реттеушіге берілетін есептілікте банктер резервтік деректерді өңдеу орталықтарының бар-жоғы, материалдық-техникалық жарақталуы және дайындығы туралы мәлімет ашады.
Резервтік орталықты нақты қайда орналастыру керектігін құжат белгілемейді. Бұл таңдау банкте қалады — және DR-контур өңірлік оқиғадан қорғай ма, соны дәл осы таңдау анықтайды.
Резервтік алаңды қайда орналастыру керек
Негізгі инфрақұрылымы оңтүстік пен шығыстың сейсмикалық белсенді өңірлерінде тұрған банктер мен финтех-компаниялар үшін қисынды таңдау — елдің басқа өңірінде, сейсмикалық қауіпті аймақтан тыс резервтік дата-орталық (екінші ЦОД): табиғи тәуекел бейіні басқа, энергия жүйесі басқа, магистральдық бағыттары басқа, бірақ юрисдикциясы сол. Бұл өңірлік тәуекелді жабады және деректерді Қазақстан аумағында сақтайды.
Akashi Data Center осы міндетті ескере отырып Астанада салынып жатыр: тәуелсіз электрмен жабдықтау кірістері, төрт тәуелсіз оптикалық кіріс, ақауға төзімді әрі апатқа төзімді инженерлік архитектура. Жоба Uptime Institute тарапынан Tier IV (Certification of Design Documents) бойынша сертификатталған; салынған объектіні сертификаттау пайдалануға берілгеннен кейін жүргізіледі. Бірінші кезеңді іске қосу 2027 жылға жоспарланған; резервтік контурларды орналастыру бронь форматында (colocation және тіректерді жалға алу) талқыланады.